Περί πίστεως - Αγίου Αθανασίου του Μέγα

Θεού μεμνήσθαι μεν διηνεκώς, ευσεβές και κόρον ουκ έχον τη φιλοθέω ψυχή· λόγω δε διεξιέναι τα περί Θεού, τολμηρόν· της μεν διανοίας πολλώ τω μέτρω της αξίας των πραγμάτων αποπιπτούσης, πάλιν δε του λόγου αμυδρώς παριστώντος τα νοηθέντα. Ει ούν η μεν διάνοια ημών παρά πολύ του μεγέθους των πραγμάτων απολιμπάνεται, ο δε λόγος ελάττων εστί και αυτής της διανοίας· πως ουκ αναγκαία η σιωπή, μήποτε εν τη των ρημάτων ευτελεία δόξη κινδυνεύειν της θεολογίας το θαύμα; 

Η μεν ούν του δοξάζειν τον Θεόν επιθυμία πάσι τοις λογικοίς κατά φύσιν ενέσπαρται· του δε προς αξίαν ειπείν πάντες ομοίως απολιμπάνονται. Τη δε περί την ευσέβειαν προθυμία έτερος ετέρου διενηνό χαμεν· ουδείς δε ούτως τετύφλωται, και φρεναπατά εαυτόν, ώστε οίεσθαι επί το ακρότατον ανα βεβηκέναι της καταλήψεως· αλλ' όσωπερ αν δόξη προκόπτειν επί την γνώσιν, τοσούτω πλέον αυτού της ασθενείας αισθήσεται. Τοιούτος ην Αβραάμ, τοιούτος ην Μωϋσής· ότε ιδείν Θεόν ηδυνήθησαν, ως ιδείν δυνατόν ανθρώπω, τότε μάλιστα εαυτόν εκάτερος εξηυτέλιζεν· ο μεν Αβραάμ γην και σποδόν εαυτόν ονομάζων, ο δε Μωϋσής ισχνόφωνον λέγων και βραδύγλωσσον. Εώρα γαρ της γλώσσης αυτού το ασθενές, υπηρετείν τω μεγέθει των νοηθέν των μη δυναμένης. Πλην αλλ' επειδή πάσα ακοή ήνοικται νυν προς θεολογίας ακρόασιν, και κόρος ουκ έστι τη Εκκλησία των τοιούτων ακροαμάτων, βεβαιούση τον του Εκκλησιαστού λόγον, ότι Ου πληρωθήσεται ούς από ακροάσεως. αναγκαίον λέγειν εις δύναμιν. Ερούμεν δε, ουχ όσος εστίν ο Θεός, αλλ' όσον ημίν εφικτόν.

Ουδέ γαρ, επειδή τον μεταξύ ουρανού και γης τόπον διαβήναι όλον τοις οφθαλμοίς αδυνατούμεν, ήδη και όσον δυνάμεθα καθοράν παραιτούμεθα· ούτω και νυν διά μικρών ρημάτων την ευσέβειαν αποπληρώσωμεν, τω δε μεγαλείω της φύσεως συγχωρήσωμεν έχειν κατά παντός λόγου τα νικητήρια. Ουδέ γαρ αι των αγγέλων γλώσσαι, αίτινές ποτέ εισιν, ουδέ αι των αρχαγγέλων, μετά πάσης ομού της λογικής φύσεως συναχθείσαι, πολλοστού μέρους εφικέσθαι δυνήσονται, μη ότι τω παντί εαυτάς εξισώσαι. Συ δε, ει βούλει περί Θεού λέγειν τι η ακούειν, άφες το σώμα σεαυτού, άφες τας σωματικάς αισθήσεις, κατάλειπε την γην, κατάλειπε την θάλασσαν, κάτω σεαυτού ποίησον τον αέρα, παράδραμε ώρας, καιρών ευταξίας, τας περί γην διακοσμήσεις· υπέρ τον αιθέρα γενού· διάβηθι τους αστέρας, τα περί αυτούς θαύματα, την ευκοσμίαν αυτών, τα μεγέθη, τας χρείας όσας παρέχονται τω παντί, την ευταξίαν, την λαμπρότητα, την θέσιν, την κίνησιν· όπως προς αλλήλους σχέσεως η αποστάσεως έχουσι.

Πάντα διαβάς τω λόγω, τον ουρανόν υπερκύψας, και υπεράνω τούτου γενόμενος, μόνη διανοία περίβλεψαι τα εκεί κάλλη, στρατιάς επουρανίους, χοροστασίας αγγέλων, τας των αρχαγγέλων επιστασίας, τας δόξας των κυριοτήτων, τας προεδρίας των θρόνων, τας δυνάμεις, τας αρχάς, τας εξουσίας. Διαδραμών τα σύμπαντα, και υπέρ πάσαν την κτίσιν ανανεύσας τοις λογισμοίς, και επέκεινα τούτων τον νούν ανυψώσας, εννόησον την θείαν φύσιν· εστώσαν, άτρεπτον, αναλλοίωτον, απαθή, απλήν, ασύνθετον, αδιαίρετον, φως απρόσιτον, δύναμιν άφατον, μέγεθος απεριόριστον, δόξαν υπεραστράπτουσαν, αγαθότητα επιθυμητήν, κάλλος αμήχανον, σφοδρώς μεν της τετρωμένης ψυχής καθαπτόμενον, λόγω δε δηλωθήναι προς αξίαν αδύνατον.

Εκεί Πατήρ και Υιός και άγιον Πνεύμα, η άκτιστος φύσις, το δεσποτικόν αξίωμα, η φυσική αγαθότης. Πατήρ· η πάντων αρχή, η αιτία του είναι τοις ούσιν, η ρίζα των ζώντων. Όθεν προήλθε η πηγή της ζωής, η σοφία, η δύναμις, η εικών η απαράλλακτος του αοράτου Θεού, ο εκ του Πατρός γεννηθείς Υιός, ο ζων Λόγος, ο Θεός ων, και προς τον Θεόν ων· ων, ουχί προσγενόμενος· υπάρχων προ των αιώνων, ουχί προσκτηθείς ύστερον· Υιός, ουχί κτήμα· ποιητής, ουχί ποίημα· κτίστης, ουχί κτίσμα· πάντα ων όσα εστίν ο Πατήρ· Υιός, είπον, και Πατήρ. Φύλασσέ μοι ταύτας τας ιδιότητας. Μένων ούν εν τω είναι Υιός, πάντα εστίν όσα εστίν ο Πατήρ, κατά την φωνήν αυτού του Κυρίου ειπόντος· Πάντα όσα έχει ο Πατήρ, εμά εστι. Τω όντι γαρ της εικόνος εστί πάντα, όσα πρόσεστι τη πρωτοτύπω μορφή. Εθεασάμεθα γαρ, φησίν ο ευαγγελιστής, την δόξαν αυτού, δόξαν ως Μονογενούς παρά Πατρός· τουτέστιν, ουκ εκ δω ρεάς και χάριτος δοθέντων αυτώ των θαυμάτων, αλλ' εκ της κατά φύσιν κοινωνίας έχοντος του Υιού της πατρικής θεότητος το αξίωμα.

Το μεν γαρ λαβείν κοινόν και προς την κτίσιν· το δε έχειν εκ φύσεως ίδιον του γεννηθέντος. Ως μεν ούν Υιός, φυσικώς κέκτηται τα του Πατρός· ως δε Μονογενής, όλα έχει εν εαυτώ συλλαβών, ουδενός καταμεριζομένου προς έτερον.

Εξ αυτής τοίνυν της Υιού προσηγορίας διδασκόμεθα, ότι της φύσεώς εστι κοινωνός· ου προστάγματι κτισθείς, αλλ' εκ της ουσίας εκλάμψας αδιαστάτως, αχρόνως τω Πατρί συνημμένος, ίσος εν αγαθότητι, ίσος εν δυνάμει, κοινωνός της δόξης. Καί τι γαρ, αλλ' η σφραγίς και εικών, όλον εν εαυτώ δεικνύς τον Πατέρα; Όσα δε σοι μετά ταύτα από της σωματικής κατασκευής διαλέγεται, την των ανθρώπων σωτηρίαν οικονομών, ην διά σαρκός επιφανείς ημίν επεδείξατο, αποστελλόμενον λέγων εαυτόν, και μηδέν δυνάμενον αφ' εαυτού ποιείν, και εντολήν λαβόντα, και όσα τοιαύτα, μη σοι παρεχέτω αφορμάς προς το κατασμικρύνειν του Μονογενούς την θεότητα. Ου γαρ η προς το σον ασθενές συγκατάβασις ελάττωσις οφείλει γίνεσθαι της αξίας του δυνατού· αλλά την μεν φύσιν νόει θεοπρεπώς, τα δε ταπεινότερα των ρημάτων δέχου οικονομικώς.

Περί ων ει βουληθείημεν εν τω παρόντι προς ακρίβειαν διηγείσθαι, λάθοιμεν αν εαυτούς πολύ τι και απέραντον πλήθος λόγων επεισάγοντες τη υποθέσει. Αλλ' επί το προκείμενον επανίωμεν. Ότι διάνοια η δυνηθείσα των τε υλικών καθαρεύσαι παθών, και την νοητήν κτίσιν πάσαν καταλιπείν, και οίόν τις ιχθύς από του βυθού προς την άνω επιφά νειαν ανανήξασθαι, εν τω καθαρώ της κτίσεως γενομένη, εκεί όψεται το Πνεύμα το άγιον, όπου Υιός, και όπου Πατήρ, πάντα έχον και αυτό συνουσιωμένως κατά την φύσιν, την αγαθότητα, την ευθύτητα, τον αγιασμόν, την ζωήν. Το Πνεύμα γαρ σου, φησίν, το αγαθόν· και πάλιν, Πνεύμα ευθές· και πάλιν, Το Πνεύμα το άγιον. Καί ο Απόστολος· Ο νόμος του Πνεύματος της ζωής. Τούτων ουδέν επίκτητον αυτώ, ουδέ ύστερον επιγενόμενον πρόσεστιν· αλλ' ώσπερ αχώριστον τω πυρί το θερμαίνειν, και τω φωτί το λάμπειν· ούτω και τω Πνεύματι το αγιάζειν, το ζωοποιείν, η αγαθότης, η ευθύτης.

Εκεί τοίνυν έστηκε το Πνεύμα, εκεί, εν τη μακαρία φύσει, ου μετά πλήθους αριθμούμενον, αλλ' εν τη Τριάδι θεωρούμενον· μοναδικώς εξαγγελλόμε νον, ουκ εμπεριειλημμένον τοις συστήμασιν. Ως γαρ Πατήρ εις, και Υιός εις· ούτως εν και το άγιον Πνεύμα. Τα δε λειτουργικά πνεύματα καθ' έκαστον τάγμα πλήθος ημίν υποφαίνει δυσεξαρίθμητον. Μη τοίνυν ζήτει εν τη κτίσει το υπέρ την κτίσιν· μη καταγάγης το αγιάζον μετά των αγιαζομένων. Τούτο πληροί αγγέλους, πληροί αρχαγγέλους, αγιάζει δυνάμεις, ζωοποιεί τα σύμπαντα. Τούτο εις πάσαν κτίσιν μεριζόμενον, και άλλως υπ' άλλου μετεχόμενον, ουδέν ελαττούται παρά των μετεχόντων. Πάσι μεν την παρ' εαυτού χάριν δίδωσιν· ουκ αναλίσκεται δε εις τους μετέχοντας· αλλά και οι λαβόντες πληρούνται, και αυτό εστιν ανενδεές. Καί ώσπερ ο ήλιος επιλάμπων τοις σώμασι, και ποικίλως υπ' αυτών μετεχόμενος, ουδέν ελαττούται παρά των μετεχόντων· ούτω και το Πνεύμα πάσι την παρ' εαυτού χάριν παρέχον, αμείωτον μένει και αδιαίρετον.

Πάντας φωτίζει προς την του Θεού κατανόησιν, εμπνεί τοις προφήταις, νομοθέτας σοφίζει, ιερέας τελειοί, ενισχύει βασιλείς, καταρτίζει δικαίους, σεμνύνει σώφρονας, ενεργεί χαρίσματα ιαμάτων, ζωοποιεί τους νεκρούς, λύει τους πεπεδημένους, υιοθετεί τους ηλλοτριωμένους. Ταύτα διά της άνωθεν γεννήσεως ενεργεί. Εάν τελώνην λάβη πιστεύοντα, ευαγγελιστήν αποδείκνυσιν· εάν εν αλιεί γένηται, θεολόγον αποτελεί· εάν διώκτην εύρη μετανοούντα, απόστολον εθνών απεργάζεται, κήρυκα πίστεως, σκεύος εκλογής.

∆ι' αυτού οι ασθενείς ισχυροί· οι πτωχοί πλουτίζουσιν· οι ιδιώται τω λόγω σοφώτεροί εισι των σοφών. Παύλος ασθενής, αλλά διά την παρουσίαν του Πνεύματος τα σουδάρια του χρωτός αυτού ίασιν παρείχε τοις υποδεχομένοις. Πέτρος και αυτός σώμα περικείμενος ασθενείας, αλλά διά την ενοικούσαν χάριν του Πνεύματος η εκπίπτουσα του σώματος σκιά απεδίωκε τας νόσους των καταπονουμένων. Πτωχός Πέτρος και Ιωάννης· ου γαρ είχον αργύριον, ουδέ χρυσίον· αλλ' εχαρίζοντο υγίειαν πολλών χρυσίων τιμιωτέραν. Παρά πολλών γαρ λαβών χρυσίον ο χωλός, έτι προσαίτης ην· παρά δε Πέτρου δεξάμενος την χάριν, επαύσατο προσαιτών, αλλόμενος ώσπερ έλαφος, και αινών τον Θεόν. Ουκ ήδει Ιωάννης την του κόσμου σοφίαν, αλλ' εφθέγξατο ρήματα τη δυνάμει του Πνεύματος, οις ουδεμία σοφία προσβλέψαι δύναται.

Τούτο και εν ουρανώ έστηκε, και την γην πεπλήρωκε, και πανταχού πάρεστι, και ουδαμού περιέχεται. Όλον εκάστω ενοικεί, και όλον εστί μετά του Θεού. Ου λειτουργικώς διακονεί τας δωρεάς, αλλ' αυθεντικώς διαιρεί τα χαρίσματα. Διαιρεί γαρ, φησίν, ιδία εκάστω, καθώς βούλεται. Αποστέλλεται μεν οικονομικώς, ενεργεί δε αυτεξουσίως. Τούτο παρείναι ταίς ψυχαίς ημών ευξώμεθα, και μηδένα καιρόν ημάς απολιμπάνειν εν χάριτι του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού· ω η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας των αιώνων.
Αμήν.