Περί του Μεγάλου Αγιασμού

Γύρω από την χρήση του Μεγάλου Αγιασμού επικρατεί στις ημέρες μας μια σύγχυση. Άλλοι λένε, πως μπορούμε να τον πίνουμε καθημερινά, (όπως και τον Μικρό Αγιασμό) και άλλοι λένε «όχι, αλλά χρειάζεται προηγουμένως νηστεία». Πως και που θα βρούμε την σωστή απάντηση; Κοιτώντας προς τα πίσω· προς την Παράδοση. Τι υπήρχε εν ισχύι στην Εκκλησία μας. Έτσι «περπατάμε» Ορθόδοξα.

Ανέκαθεν οι χριστιανοί ανήμερα των Θεοφανείων έπαιρναν Μεγάλο Αγιασμό στα σπίτια τους, ράντιζαν τα υπάρχοντά τους, και τον κρατούσαν (στα σπίτια τους) σαν «ευλογία», «εις ενιαυτόν ολόκληρον φυλάττουσιν»... μας πληροφορεί ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος (P. G. 49, 366). (Περισσότερα: Παν. Τρεμπέλα, «Μικρόν Ευχολόγιον» τ. Β΄ σελ. 53-57). Μεγάλος Αγιασμός γινόταν και το απόγευμα της παραμονής των Φώτων «αποκλειστικώς και μόνον να υδρευθώσιν οι πιστοί»,(Παν. Τρεμπέλας, Μικρόν Ευχολόγιον, τ, Β΄σελ.17). Καί από ότι φαίνεται, έπιναν (Μεγάλο Αγιασμό) και την παραμονή εσπέρας, εφόσον μέχρι τότε παρέμειναν νηστικοί, για να κοινωνήσουν κατά την εσπερινή Θ. Λειτουργία. Όμως συν τω χρόνω ο Μ. Αγιασμός από παραμονή εσπέρας, «μεταφέρθηκε» παραμονή πρωί. Καί το ερώτημα είναι, αν και στην περίπτωση αυτή, έπιναν Μ. Αγιασμό, χωρίς δηλαδή να έχει προηγηθεί νηστεία. Δεν έχουμε επ’ αυτού σαφείς και ξεκάθαρες μαρτυρίες.

Υποστηρίζεται, πως η νηστεία παραμονής των Φώτων, είναι για τη γιορτή (των Φώτων) και όχι για τη μετάληψη του Μεγάλου Αγιασμού. Όμως: Παραμονή των Φώτων γινόταν εσπερινή Θ. Λειτουργία, οπότε νήστευαν, όχι για τη γιορτή των Φώτων, αλλά για την εσπερινή Θ. Λειτουργία. Παρόλο όμως που η εσπερινή Λειτουργία της παραμονής έγινε πρωινή, (της παραμονής), η νηστεία, (που τηρείτο για την εσπερινή Λειτουργία), διατηρήθηκε. Γιατί; Γιά τη γιορτή των Θεοφανείων;

Ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος μας λέει, πως η νηστεία της Μ. Τεσσαρακοστής δεν θεσπίσθηκε προς «τιμήν του Πάσχα», αλλά επειδή το Πάσχα θα κοινωνούσαν οι πιστοί. «Παλιά οι χριστιανοί προσέρχονταν στα Μυστήρια χωρίς την προετοιμασία, και μάλιστα στην εποχή που τα παρέδωσε ο Κύριος. Βλέποντες, λοιπόν, οι Πατέρες τη ζημία που προερχόταν από αυτό, καθιέρωσαν τις σαράντα ημέρες νηστείας του Πάσχα». (Κατά Ιουδαίων, Γ΄, P.G. 48,867) Γιά τον ίδιο λοιπόν λόγο καθιερώθηκαν και οι νηστείες των Χριστουγέννων, της Παναγίας, των Αγίων Αποστόλων κ.λ.π. Με βάση λοιπόν την «θέση» αυτή του αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, η νηστεία της παραμονής των Φώτων, δεν είναι για τη γιορτή των Φώτων, αλλά (όπως θα δούμε) για την μετάληψη του Μεγάλου Αγιασμού. Είναι δυνατόν να έχουμε 15 μέρες νηστεία για τη γιορτή της Παναγίας, 40 για τα Χριστούγεννα (και κατά τον αείμνηστο κ.Ιω. Φουντούλη, παλιά νήστευαν ακόμα μια εβδομάδα εν όψει των εορτών του «αγίου Δημητρίου», του «Σταυρού», των «Ταξιαρχών» κ.α.,), και για τη μεγάλη Δεσποτική γιορτή των Θεοφανείων να έχουμε μόνο μία ημέρα;

Το επιχείρημα, ότι μεσολαβεί η δωδεκαήμερη κατάλυση εις πάντα, και δεν ήταν δυνατό η νηστεία για τα Θεοφάνεια να γίνει παραπάνω από μία ημέρα, δεν ευσταθεί. Παλαιότερα η κατάλυση εις πάντα έκλεινε στην απόδοση των Χριστουγέννων, 31 Δεκεμβρίου, «και γαρ ως αυτήν την ημέραν (των Χριστουγέννων) και ετέρας εξ διαλύομεν»( Όσιος Θεόδωρος ο Στουδίτης, P.G. 99, 1697). Ακόμα: Παλαιότερα, (μέχρι τον 12ον αιώνα) η νηστεία των Χριστουγέννων ήταν μια εβδομάδα. ( Γ. Ράλλη-Μ.Ποτλή, Σύνταγμα..., τ. Δ΄σελ. 488, ΝΕ’ Απόκρισις Θεοδώρου Βαλσαμώνος). Οπότε δεν ήταν δύσκολο με το κλείσιμο της γιορτής των Χριστουγέννων (31 Δεκεμβρίου), να καθιερωθεί μια λ.χ. πενθήμερη νηστεία για τη γιορτή των Θεοφανείων. Όχι μόνο δεν έγινε, αλλά όταν αυξήθηκαν οι μέρες της νηστείας των Χριστουγέννων, (από επτά έγιναν σαράντα) αυξήθηκαν και οι ημέρες της καταλύσεως, από επτά μέρες έγιναν δώδεκα. Η νηστεία δηλαδή της παραμονής των Θεοφανείων δεν καταλύθηκε ούτε από την «επιδρομή» της δωδεκαημέρου καταλύσεως! Γιατί;

Όλα τα «στοιχεία» δείχνουν πως η μονοήμερη αυτή νηστεία παρέμεινε για τη μετάληψη του Μ. Αγιασμού. Ανήμερα της γιορτής «κρατούσαν» Μεγάλο Αγιασμό στα σπίτια τους «εις ενιαυτόν ολόκληρον φυλάττουσιν», μας είπε ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος (P. G. 49, 366). Δεν μας είπε, πως έπιναν καθημερινά, (γιατί χρειαζόταν νηστεία), αλλά τον κρατούσαν σαν ευλογία στα σπίτια τους. Είχαν άλλωστε τότε τέτοια «ψύχωση» με τη νηστεία, ώστε ένιωθαν ντροπή (!) να πάνε στην εκκλησία, για να ακούσουν κήρυγμα, (Μ. Τεσσαρακοστή απόγευμα), επειδή και μόνο έτυχε να καταλύσουν λίγο τη νηστεία! ( Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, ομιλ. 9& 10 εις Αδριάντας). Πόσο μάλλον να πιούν Μεγάλο Αγιασμό!
Καί αυτό ίσχυε μέχρι τελευταία στην πατρίδα μας. «Το ύδωρ τούτο (των Θεοφανείων) εχρησιμοποίουν ως και ημείς σήμερον», σημειώνει ο καθηγητής Πανεπιστημίου Αθηνών, Αρχιμ. Βασ. Στεφανίδης, (Εκκλησιαστική Ιστορία, έκδοση Δ΄, σελ. 117). Με το «σήμερον» δεν εννοεί το δικό μας «σήμερα», 2011, (που άλλαξαν πράγματα και καταστάσεις...), αλλά την εποχή, τη δεκαετία του 1940, που ο καθηγητής συνέγραφε το βιβλίο του. Καί αν ρωτήσουμε τους παλαιοτέρους, που έζησαν στην εποχή εκείνη, θα μας ειπούν αυτό που αναφέρει ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος: Κρατούσαν τον αγιασμό σαν «ευλογία» στο σπίτι τους, χωρίς να πίνουν και να ραντίζουν, εκτός από την ημέρα των Θεοφανείων. «Την παραμονή όλοι νήστευαν, για να πιούν αγιασμό το πρωί της γιορτής», μας πληροφορεί η Μικρασιάτισσα Φιλιώ Χαιδεμένου). (Τρείς αιώνες, μια ζωή», εκδόσεις «Λιβάνη» σελ.64). Αν ο Μεγάλος Αγιασμός ήταν σε καθημερινή χρήση (μετάληψη, ραντισμός, κ.λ.π.), δεν υπήρχε λόγος να προκύψει αργότερα (8ος μ.Χ. αι.), ο Μικρός Αγιασμός.

του Αρχιμ. Βασιλείου Μπακογιάννη

Πηγή: /agiameteora.net