Ο Ιερός Νιπτήρ, ο Μυστικός Δείπνος, η Υπερφυά Προσευχή και η προδοσία του Ιούδα

Τη Μεγάλη Πέμπτη οι Πατέρες μας, μας παρέδωσαν να εορτάζουμε τέσσερα πράγματα: τον ιερό Νιπτήρα, τον Μυστικό Δείπνο, την υπερφυά προσευχή και ακόμη την προδοσία του ᾽Ιούδα. ᾽Εκείνο το τροπάριο που συγκεφαλαιώνει και συνδέει τα περισσότερα από αυτά, επισημαίνοντας τις προεκτάσεις τους και στη δική μας ζωή, είναι κυρίως ο οίκος του κοντακίου του όρθρου της ημέρας: ῾Τη μυστική εν φόβω τραπέζη προσεγγίσαντες πάντες, καθαραίς ταίς ψυχαίς, τον άρτον υποδεξώμεθα, συμπαραμένοντες τω Δεσπότη, ίνα ίδωμεν τους πόδας πως απονίπτει των Μαθητών, και εκμάσσει τω λεντίω, και ποιήσωμεν ώσπερ κατίδωμεν, αλλήλοις υποταγέντες και αλλήλων τους πόδας εκπλύνοντες. Αυτός γαρ ο Χριστός ούτως εκέλευσε τοις αυτού μαθηταίς ως προέφησεν. ᾽Αλλ᾽ ουκ ήκουσεν ᾽Ιούδας ο δούλος και δόλιος᾽.

Τον άρτον υποδεξώμεθα: Ο υμνογράφος, εκφράζοντας την πίστη της ᾽Εκκλησίας, μας καλεί να προσεγγίσουμε τη μυστική Τράπεζα, προκειμένου να κοινωνήσουμε των αχράντων μυστηρίων. Βρισκόμαστε ενώπιον του κέντρου της ᾽Εκκλησίας μας, του μυστηρίου της Θ. Ευχαριστίας, το οποίο συνέστησε ο Κύριος ακριβώς την ημέρα αυτή, κατά το Μυστικό Δείπνο.

Ο Κύριος στο Δείπνο αυτό τέλεσε για πρώτη φορά επί της γης τη Θεία Λειτουργία, καλώντας τους μαθητές Του να φάνε το άγιο σώμα Του και να πιούνε το τίμιο αίμα Του. Το ῾λάβετε, φάγετε, τούτο γαρ εστι το σώμά μου᾽ και το ῾πίετε εξ αυτού πάντες, τούτο γαρ εστι το αίμά μου᾽ συνιστούν τα ιδρυτικά του μυστηρίου της Θ. Ευχαριστίας λόγια, τα οποία έκτοτε επαναλαμβάνονται σε κάθε αντίστοιχη σύναξη πιστών, κατά την εντολή του Κυρίου ῾τούτο ποιείτε εις την εμήν ανάμνησιν᾽, διαιωνίζοντας ακριβώς εν Πνεύματι τον Μυστικό Δείπνο. Η Θεία Λειτουργία ε τ σ ι κατανοείται από την ᾽Εκκλησία μας: ως η συνέχεια του Μ. Δείπνου, γι᾽ αυτό και πάντοτε θεωρήθηκε ως το κέντρο, όπως είπαμε, της ᾽Εκκλησίας, γύρω από το οποίο ῾πλέχτηκαν᾽ και όλα τα υπόλοιπα μυστήρια αυτής. Κι είναι θα λέγαμε λογικό: ο Κύριος που ερχόμενος στον κόσμο μας έσωσε, με την έννοια ότι μας ενσωμάτωσε στον εαυτό Του και έτσι μας συμφιλίωσε με τον Θεό - κάτι που ενεργοποιείται για τον πιστό από την ώρα που βαπτίζεται και χρίεται στο όνομα του Τριαδικού Θεού - ο ῎Ιδιος μας τρέφει με το σώμα και το αίμα Του, για να διατηρηθεί αυτή η σχέση Του μαζί μας και να αυξηθεί ῾μέχρι καταντήσωμεν οι πάντες εις άνδρα τέλειον, εις μέτρον ηλικίας του πληρώματος του Χριστού᾽.

Ταυτοχρόνως στο μυστήριο της Θ. Ευχαριστίας ο Χριστιανός βιώνει αυτό που η ᾽Εκκλησία μας κατανοεί ως Παράδοσή της. Παράδοση δεν είναι αυτό που έχει επικρατήσει ή επικρατεί ως ευλογημένη ίσως συνήθεια σε κάποιους χριστιανικούς χώρους, μάλλον δεν είναι η σώζουσα Παράδοση της ᾽Εκκλησίας. Παράδοση καθαυτό είναι η ίδια η Θεία Λειτουργία, το μυστήριο της προσφοράς της ζωής του ίδιου του Κυρίου, το οποίο ᾽Εκείνος παρέδωσε στους μαθητές Του και οι μαθητές Του στη συνέχεια παρέδωσαν στις μετέπειτα γενιές. Το διατυπώνει έξοχα ο απ. Παύλος στην Α´ προς Κορ. επιστολή του, όταν λέει: ῾εγώ γαρ παρέλαβον από του Κυρίου ο και παρέδωκα υμίν, ότι ο Κύριος ᾽Ιησούς εν τη νυκτί η παρεδίδετο έλαβεν άρτον και ευχαριστήσας έκλασε και είπε: λάβετε φάγετε, τούτό μου εστι το σώμα το υπέρ υμών κλώμενον. Τούτο ποιείτε εις την εμήν ανάμνησιν. ῾Ωσαύτως και το ποτήριον μετά το δειπνήσαι λέγων: τούτο το ποτήριον η καινή διαθήκη εστίν εν τω εμώ αίματι. Τούτο ποιείτε, οσάκις αν πίνητε, εις την εμήν ανάμνησιν. Οσάκις γαρ αν εσθίητε τον άρτον τούτον και το ποτήριον τούτο πίνητε, τον θάνατον του Κυρίου καταγγέλλετε, άχρις ου αν έλθη᾽ (11, 23-26). 

Κι αυτή βεβαίως η Παράδοση της ζωής του Χριστού υπό τα είδη του άρτου και του οίνου γίνεται με τη δύναμη του αγίου Πνεύματος, που σημαίνει ότι η Παράδοση έχει αγιοπνευματικό και δυναμικό χαρακτήρα, άρα είναι ζωή και απαιτεί τη ζωή των ανθρώπων για τη συνάντηση μαζί της. Καταλαβαίνει κανείς από την άποψη αυτή πόσο πλανεμένη και εκτός πραγματικότητας είναι η αντίληψη ορισμένων ότι η Παράδοση είναι μουσειακή κατάσταση και συντηρητισμός, καλύτερα: πίσω από την αντίληψη αυτή κρύβεται η απιστία και η αθεία του ανθρώπου.

Ο υμνογράφος, λοιπόν, για να επανέλθουμε, μας καλεί να κοινωνήσουμε ῾τον άρτον᾽, υπενθυμίζοντας όμως και τις προϋποθέσεις της κοινωνίας αυτής: το φόβο και την καθαρότητα της ψυχής. Η συμμετοχή στη Θ. Κοινωνία δηλαδή δεν γίνεται απροϋπόθετα. Μιά συμμετοχή στα άχραντα μυστήρια ῾εική και ως έτυχεν᾽, χωρίς την ενδεδειγμένη μετάνοια και χωρίς επίγνωση, δημιουργεί τις συνθήκες επανάληψης του δαιμονισμού του ᾽Ιούδα. Μη ξεχνάμε ότι και ο ᾽Ιούδας κοινώνησε, αλλά με την προδοσία εν εξελίξει, με αποτέλεσμα να δαιμονιστεί και να καταστραφεί. Καί τούτο γιατί ο ευλογημένος άρτος δρα μέσα στον άνθρωπο ενεργοποιώντας ο,τι συναντά στην ψυχή του: φιλοθεία ή μισανθρωπία. Σαν τη βροχή που πέφτοντας στη γη θα φέρει την καρποφορία είτε των αγαθών σπερμάτων είτε των ζιζανίων. ῎Ετσι μπορεί κανείς να κοινωνήσει και αντί να καλυτερεύσει, με την έννοια της πνευματικής προόδου του, να χειροτερεύσει. Οι προϋποθέσεις λοιπόν κατά τον υμνογράφο είναι ο φόβος του Θεού και η καθαρότητα της ψυχής. Κι αυτά τα δύο συνδέονται άμεσα μεταξύ τους, φανερώνοντας τη λειτουργία της μετανοίας. Θέλουμε να πούμε ότι ο φόβος του Θεού που γνώρισμα έχει την τήρηση των αγίων Του εντολών οδηγεί στην κάθαρση της ψυχής, κι αυτό σημαίνει ότι ο άνθρωπος βρίσκεται σε ετοιμότητα μετοχής στο σώμα και το αίμα του Κυρίου. Η μετοχή αυτή αυξάνει την καθαρότητα κι έτσι ο άνθρωπος θεώνεται από τις θεοποιές ενέργειες του μυστηρίου και πορεύεται ῾από δόξης εις δόξαν᾽, δεδομένου ότι ποτέ δεν υπάρχει τέλος στη διαδικασία αυτή της μετανοίας και στην εν Θεώ αύξησή του. Στην κατάσταση αυτή ο πιστός γίνεται κατοικητήριο του Θεού και ῾εν ετέρα μορφή᾽ μια άλλη φανέρωση του Χριστού μέσα στον κόσμο.

Συμπαραμένοντες τω Δεσπότη: ο υμνογράφος την μόλις παραπάνω αναφερθείσα αλήθεια καταγράφει με τη συγκεκριμένη φράση. Ο,τι συνέβη στον Μυστικό Δείπνο λειτουργεί αρχετυπικά, που σημαίνει ότι πολλοί ακολουθούν, όπως ήδη είπαμε, το παράδειγμα του ᾽Ιούδα: κοινώνησε εν προδοσία του Χριστού και έφυγε για να ολοκληρώσει αυτήν την προδοσία. Ο υμνογράφος λοιπόν μας προτρέπει να συμπαραμένουμε με τον Χριστό κι εκεί να Τον δούμε να πλένει τα πόδια των μαθητών και να τα σκουπίζει με το λέντιο, προκειμένου με τον ίδιο τρόπο να στεκόμαστε κι εμείς απέναντι σε κάθε συνάνθρωπό μας: ᾽αλλήλοις υποταγέντες και αλλήλων τους πόδας εκπλύνοντες᾽. Με άλλα λόγια η ορθή μετοχή στη Θ. Ευχαριστία οδηγεί σε γνήσια ακολουθία της ζωής του Χριστού, δηλ. στην ταπείνωση και την εν αγάπη διακονία των συνανθρώπων. Να το πούμε κι όπως το διατύπωσε και ο μεγάλος ρώσος μυθιστοριογράφος και βαθύς ανατόμος της ανθρώπινης ψυχής Φ. Ντοστογιέφκσι στο τελευταίο έργο του ῾᾽Αδελφοί Καραμαζώφ᾽: ῾Μπροστά σε μερικές σκέψεις ο άνθρωπος στέκεται μπερδεμένος, ιδίως μπροστά στη θέα της ανθρώπινης αμαρτίας, και αναρωτιέται αν θα την πολεμήσει με βία ή με ταπεινή αγάπη. Πάντα ν᾽ αποφασίζεις: ῾Θα την πολεμήσω με ταπεινή αγάπη᾽. ῎Αν αποφασίσεις πάνω σ᾽ αυτό μια για πάντα, μπορείς να κατακτήσεις ολόκληρο τον κόσμο. Η γεμάτη αγάπη ταπείνωση είναι μια τρομερή δύναμη: είναι το πιο δυνατό απ᾽ όλα τα πράγματα και δεν υπάρχει τίποτε άλλο σαν κι αυτή᾽. Μετοχή στη Θ. Ευχαριστία και έχθρα προς το συνάνθρωπο ή αδικία του εκ μέρους μας και ῾τσαλάκωμα᾽ της προσωπικότητάς του με οποιονδήποτε τρόπο δεν μπορούν να συνυπάρξουν. Ο υμνογράφος είναι σαφής: Χριστιανός σημαίνει να βλέπεις και να ακολουθείς τον Χριστό, μέσα σε ευχαριστιακά, δηλ. εκκλησιαστικά πλαίσια, ζώντας πάντοτε την ταπεινή αγάπη Του. Κάθε τι διαφορετικό σημαίνει έκπτωση στη δολιότητα του ᾽Ιούδα.

Γράφει ο παπα - Γιώργης Δορμπαράκης