Για την τέλεση ενός εσπερινού αρκεί μόνο το επιτραχήλιο ή και το φαιλόνιο, ενώ για την τέλεση μιας θείας λειτουργίας οι κληρικοί ενδύονται όλη την ιερατική στολή τους. Αυτό επίσης εκφράζει και τη βαρύτητα της ακολουθίας που επιτελείται, και γι αυτόν τον λόγο στη θεία λειτουργία, που κατέχει κεντρική θέση στην εκκλησιαστική ζωή, οι κληρικοί είναι πλήρως ενδεδυμένοι.
Πέρα από την ποσότητα, σημασία έχει και το χρώμα των ιερών αμφίων, το οποίο εναλλάσσεται ανάλογα με τις εκκλησιαστικές περιόδους. Έτσι, τη Μ. Τεσσαρακοστή, που είναι πένθιμη περίοδος, κυριαρχεί και ανάλογος ενδυματικός κανόνας, με συνήθη χρώματα το πορφυρό, το μοβ ή το μαύρο. Σε αντίθεση, την αναστάσιμη περίοδο ή τις Κυριακές τα χρώματα που κυριαρχούν είναι το λευκό, το χρυσό ή οποιοδήποτε φωτεινό, για να συμβαδίζουν με το χαρμόσυνο μήνυμα της Ανάστασης του Κυρίου μας.
Τα άμφια επιτελούν πρακτικούς αλλά και συμβολικούς σκοπούς και ανάλογα με τον βαθμό ιεροσύνης διαφέρουν η ποσότητα και η μορφή τους. Έτσι ο διάκονος, που είναι ο πρώτος βαθμός της ιεροσύνης, έχει τρία άμφια: το στιχάριον, το ωράριον και τα επιμανίκια. Το στιχάριον είναι το εσώτατο άμφιο και απαντάται και στους τρείς βαθμούς. Στην αρχαιότητα ήταν κοινό ένδυμα και για τους άνδρες και για τις γυναίκες. Η πρώτη χρήση του στιχαρίου ως λειτουργικού ενδύματος μαρτυρείται από τον Άγιο Ιωάννη τον Χρυσόστομο, ο οποίος χρησιμοποιεί γι αυτό τη λέξη "χιτωνίσκος". Η ονομασία του αμφίου αυτού προέρχεται κατά τον ψευδοΣωφρόνιο από το ρήμα "έστηκε", γιατί έστηκεν (=είναι υπαρκτή) η χάρις του Θεού σε αυτό.
Το χρώμα του είναι συνήθως λευκό, για να συμβολίζει την αγνότητα. Κατά τον Άγιο Συμεών Θεσσαλονίκης φανερώνει τη φωτεινή περιβολή των αγγέλων και το φως του Θεού. Όταν είναι πορφυρό, συμβολίζει το αίμα που έριξε για εμάς ο ενανθρωπήσας Λόγος. Το χαρακτηριστικό άμφιο του διακόνου είναι το ωράριον, η ονομασία του οποίου προέρχεται από το ρήμα orare, που σημαίνει "προσεύχομαι". Είναι μια μακριά ταινία υφάσματος που φοριέται από τον αριστερό ώμο, με τα δύο άκρα του να κρέμονται το ένα μπροστά και το άλλο πίσω.
Συμβολίζει τα φτερά των αγγέλων και γι αυτό προήλθε η συνήθεια να κεντούν πάνω του τον τρισάγιο αγγελικό ύμνο "ΑΓΙΟΣ ΑΓΙΟΣ ΑΓΙΟΣ ΚΥΡΙΟΣ ΣΑΒΑΩΘ". Ακόμη συμβολίζει την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη. Η Παλαιά απεικονίζεται πίσω και η Καινή μπροστά. Το σήκωμα του ωραρίου, κατά τη διάρκεια των αιτήσεων, είναι σημάδι προσευχής.
ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΑΛΩΣΗ.
Τα επιμανίκια άρχισαν να φοριούνται μετά την Άλωση και πιθανότατα προήλθαν από τους βυζαντινούς αυτοκράτορες. Για τα επιμανίκια δεν υπάρχουν συμβολικοί λόγοι, αλλά κυρίως πρακτικοί, όπως να δένουν τις άκρες του στιχαρίου για να υπάρχει ευκολότερη κίνηση των χεριών.
Το πετραχήλι (της χάριτος), η ζώνη (του καθήκοντος) και το φαιλόνιο.
Ο δεύτερος βαθμός της ιεροσύνης είναι αυτός του πρεσβυτέρου. Ο πρεσβύτερος έχει τα εξής άμφια: το στιχάριον, τα επιμανίκια, το πετραχήλι ή επιτραχήλιον, τη ζώνη, το φαιλόνιο και το επιγονάτιο. Το πετραχήλι έχει τη μορφή του ωραρίου, αλλά έχει και δύο άκρα του εμπρός και φοριέται από το λαιμό. Συμβολίζει τη χάρη του Αγίου Πνεύματος, που κατεβαίνει από πάνω. Σύμφωνα με τον Άγιο Συμεών Θεσσαλονίκης, χωρίς πετραχήλι δεν μπορεί να γίνει καμία τελετή, ούτε καν να διαβαστεί ευχή. Επίσης συμβολίζει τον ζυγό του Χριστού, κάτω από τον οποίο οφείλει να βρίσκεται ο ιερέας. Τα κρόσσια στα κάτω άκρα του συμβολίζουν τις ψυχές των ανθρώπων του ποιμνίου, για τους οποίους ο ιερέας φέρει ευθύνη και θα λογοδοτήσει στον Κύριο.
Η ζώνη, εκτός από την πρακτική σημασία της να κρατά τα υπόλοιπα άμφια, συμβολίζει το πνευματικό καθήκον, την ευθύνη, τη δύναμη και την εγκράτεια του ιερέα.
Το φαιλόνιο μοιάζει με τον αρχαίο μανδύα και δεν έχει μανίκια. Μπήκε στη λειτουργική χρήση πριν από τον έβδομο αιώνα. Συμβολίζει τον άρραφο χιτώνα του Χριστού. Ο Άγιος Συμεών αναφέρει ότι φανερώνει τη χάρη που χορηγείται από το Άγιο Πνεύμα.
Ακόμη ένα άμφιο του πρεσβυτέρου είναι το επιγονάτιο, το οποίο στην αρχαία Εκκλησία υπήρχε μόνο στους ιεράρχες. Στην παλαιότερη ελληνική Εκκλησία δεν υπάρχει χρήση του. Στις μέρες μας, εκτός από τους επισκόπους, το φορούν και οι ιερείς που εξομολογούν. Έχει σχήμα ρόμβου και κρέμεται μπροστά από το δεξί γόνατο. Συμβολίζει την πνευματική μάχαιρα που πρέπει να έχει ο ιερέας για το ποίμνιό του.
Ο επίσκοπος φέρει επτά άμφια, αριθμός που συμβολίζει την πληρότητα. Έχει τα ίδια άμφια με τον πρεσβύτερο, με μόνη διαφορά το ωμοφόριο και τον σάκκο, που αντικαθιστά το φαιλόνιο. Το ωμοφόριο, που, όπως μαρτυρεί και η ίδια λέξη, φοριέται στους ώμους, μαρτυρείται ήδη από τον τέταρτο αιώνα. Υπάρχουν δυο είδη, το μεγάλο και το μικρό. Το μεγάλο το φορά ο επίσκοπος μέχρι την ανάγνωση του Αποστόλου. Κατά τη διάρκεια του Ευαγγελίου δε φορά ωμοφόριο, σε ένδειξη σεβασμού, καθώς με το Ευαγγέλιο μιλά ο ίδιος ο Χριστός. Έπειτα φορά το μικρό ωμοφόριο• συμβολίζει το πλανηθέν πρόβατο και παραπέμπει στην παραβολή του Καλού Ποιμένα, ο οποίος παίρνει στους ώμους του το πλανηθέν πρόβατο για να το σώσει.
Αντίθετα με το αρχαίο αυτό άμφιο, ο σάκκος είναι πολύ μεταγενέστερος. Αρχικά το άμφιο αυτό το φορούσε μόνο ο πατριάρχης τρείς φορές το χρόνο. Πιθανώς προήλθε έπειτα από αυτοκρατορική παραχώρηση. Μετά την Άλωση η χρήση του γενικεύτηκε σε όλους τους επισκόπους. Συμβολίζει τη χλαίνα της ύβρεως του Κυρίου και τα δώδεκα κουδουνάκια του συμβολίζουν τη διδασκαλία των Δώδεκα Αποστόλων, την οποία συνεχίζουν οι επίσκοποι.
Από τον Γεώργιο Δαγκλή
